MenüKapat

ÜNİTE 5: Cümle Bilgisi – Türk Dili 1

Sözcük Öbekleri
Sözcük öbekleri, birden çok sözcüğün cümle içinde tek
işlevle kullanılacak şekilde bir araya getirilmesinden
oluşur. Sözcük öbekleri, belirli kurallar içinde yan yana
dizilen yargısız dil birimleridir (Demir- Yılmaz, 2009;
Karahan, 2006).
Yeryüzünde konuşulan bütün dillerin kendilerine özgü
yapı özellikleri ve mantıkları vardır. Bir dili diğer
dillerden ayıran en temel özelliklerden biri de cümledeki
sözcüklerin sıralanış düzenindeki farklılıklardır. Bir
dildeki sözcüklerin ve sözcük öbeklerinin, cümle içindeki
görevlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, sıralanışlarını ve
cümle türlerini ele alıp inceleyen bilim dalına cümle
bilgisi ya da söz dizimi denir. Dillerde, iletişimi sağlamak
için sadece sözcükler yeterli olmayabilir. Kavramlara ait
ayrıntıları ifade etmek için birden çok sözcükten oluşan
öbeklere gereksinim duyulabilir. Unutulmamalıdır ki,
gereksiz ve aynı anlama gelen söz ya da sözcük öbekleri
anlatımı bozabilir.

Sözcük öbekleri herhangi bir yargı bildirmezler ancak yine
de anlamlı bir bütünlük gösterirler. Sözcük öbeklerinin
özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
• Sözcük öbekleri iki ve/ya daha fazla sayıda
sözcükten oluşabilir.
• Öbekleri oluşturan sözcükler, kurallı bir biçimde bir
araya gelir. Bu kurallılık çerçevesinde, yardımcı öge olan
sözcük önce, asıl öge olan sözcük sonra gelerek öbeği
oluştururlar.
• İkiden fazla sözcükten oluşan öbeklerde iç içe geçmiş
öbekler bulunabilir.
• Sözcük öbekleri, eklenme açısından tek bir sözcük
gibi işlem görür ve çekim ekleri öbeğin son ögesine
getirilir.
• Sözcük öbekleri cümlede anlamı genişletme,
pekiştirme, belirtme ve niteleme görevlerini yerine
getirirler. Herhangi bir ayrıntının belirtilmesi sözcük
öbekleriyle mümkündür ve cümlenin ögeleri de bu tür
öbeklerle daha ayrıntılı hâle getirilebilir.
• Sözcük öbekleri, cümlede tek bir öge gibi işlev
görürler.
Sözcük Öbeklerinin Gruplandırılması
• Tamlayan ve tamlanan ilişkileri bulunan sözcük
öbekleri
• Tamlayan ve tamlanan ilişkisine uymayan
sözcük öbekleri
olarak iki genel grup sözcük öbeklerini oluşturur.
Tamlayan ve Tamlanan İlişkisine Uyan Sözcük
Öbekleri
• Ad Tamlamaları
• Sıfat Tamlamaları
• Aitlik Öbeği
• Ünlem Öbeği
Tamlayan ve tamlanan sözcük öbeklerinden önde gelen
sözcük bir sonrakini tanımlar niteliktedir. En çok bilinen
sözcük öbekleri ad ve sıfat tamlamalarıdır. Ad
tamlamaları; İyelik ekli bir adın (tamlayan), iyeliğin
belirttiği başka bir adla (tamlanan) aitlik, içinde bulunma,
sınırlandırma, belirtme vb. anlam ilgileriyle bağlandığı
sözcük öbeğidir (Karahan, 2006).

Ad tamlamaları
• belirtili
• belirtisiz
• takısız
olmak üzere üç gruba ayrılır.
Sıfat tamlamaları ise, adı nitelemek ve/ya belirtmek
amacıyla oluşan sözcük öbeğidir. Sıfat tamlamasının
oluşumunda birden fazla sıfat bir adı niteleyebilir ya da
belirtebilir. Tamlayan (sıfat) da tamlanan (ad) da bir
sözcük öbeği olabilir. Sıfat tamlamaları cümlede ad, sıfat
ve zarf görevlerinde bulunabilir.

Aitlik Öbeği Aitlik eki “-ki” ile oluşturulan sözcük
öbeğidir. Cümlede zamir (bizimki gidiyor) ya da sıfat
(bahçedeki kadın) görevindedir.
Ünlem Öbeği ise, bir adın ek almadan oluşturduğu sözcük
öbeğidir.
Tamlayan ve Tamlanan İlişkisine Uymayan
Sözcük Öbekleri
Bu tür sözcük öbeklerinde, Tamlayan ve tamlanan
ilişkisine uyan sözcük öbeklerinde bulunan, tamlayanın
tamlanandan önce gelme kuralı bulunmaz. Fakat
tamlayan ve tamlanan ilişkileri bulunan sözcük
öbeklerinde bulunan, sözcük öbeklerinin cümle içinde
beraber hareket etme özelliği bulunur. Bu tür sözcük
öbekleri şunlardır:
1. Ünvan Öbeği
2. Edat Öbeği
3. Bağlama Öbeği
4. Sayı Öbeği
5. Tekrar Öbeği (İkilemeler)
6. Birleşik Sözcükler
7. Birleşik Eylem Öbeği
a) Adla yapılan birleşik eylemler
b) Eylemle yapılan birleşik eylemler
8. İsim-Fiil Öbeği
9. Sıfat-Fiil Öbeği
10. Zarf-Fiil Öbeği
11. Kısaltma Öbekleri

Cümlenin Ögeleri

Cümleler, sözcüklerin rast gele bir araya gelmesiyle
değil, değişik işlevlerdeki parçaların, kurallara uygun
olarak birleşmesinden oluşur. Cümlenin parçaları;
özne, yüklem, nesne, yer tamlayıcısı, zarf tamlayıcısı
olarak adlandırılır. Cümlede, cümle dışı ögeler olarak
adlandırılan başka sözcükler de yer alabilir. Bunlar
cümlenin ögesi sayılmazlar. Cümlenin ögeleri;
a. Cümlenin Temel Ögeleri
b. Cümlenin Tamamlayıcı Ögeleri
başlıkları altında daha ayrıntılı olarak incelenebilir.
Cümlenin Temel Ögeleri
Yeryüzündeki bütün dillerde cümlenin temel ögeleri
yüklem ve öznedir (Eker, 2006).
• Yüklem
Cümlenin yargı taşıyan en temel öğesi durumundaki
yüklemi Gencan (1979) cümlede iş, oluş, kılış, düşünce,
duygu, imge, yargı anlatan sözcük olarak tanımlamaktadır.
• Özne
Cümlede yüklemle birlikte temel ögeler grubunda
değerlendirilen diğer önemli öge de öznedir. Özne,
cümlede yüklemin bildirdiği iş, oluş ve durumu üstlenen
ve yapanı (eylem cümlesinde) veya olanı (ad cümlesinde)
karşılayan ögedir (Karahan, 2006).
Özne Yüklem Uyumu
Bir cümlede özne ile yüklemin tekillik – çoğulluk
yönünden uyumlu olması gerekir. Bu uyumu
yakalayamayan cümlelerin anlatımında eksiklik ya da
bozukluk olur.

Cümlenin Tamamlayıcı Ögeleri

• Nesne (Düz Tümleç)
• Nesne Tamamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)
• Zarf Tümleci (Belirteç Tümleci)
• Cümle Dışı Ögeler
Nesne (Düz Tümleç)
Öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen ve geçişli eylemi
tamlayan sözcüklere nesne denir. Cümlede temel
ögelerden sonra en önemli ögedir. Bir cümlede hem
belirtisiz nesne hem de belirtili nesne olmaz. Nesne,
cümlede belirli ya da belirsiz bir varlığı işaret etmesi
bakımından iki türlü değerlendirilebilir:
• Belirtili nesne
• Belirtisiz nesne
Belirtili nesne: Belirli bir varlığı karşılayan ve yükleme
durum eki (-ı, -i, -u, -ü) alan nesneler belirtili
nesne olarak adlandırılır.
Belirtisiz nesne: Bir türü karşılayan ve yükleme hali eki
almayan nesneler ise belirtisiz nesne olarak adlandırılır.
Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)
Cümlede, yüklemin bildirdiği hareket, iş veya oluşun
yerini ve yönünü bildiren; yaklaşma(-A), bulunma (-dA) ,
uzaklaşma (-dAn) durumu eklerinden birini alan ögedir
(Atabay, 1981, Karahan, 2006, Özkan, 2013).

1. Konuya bağlı olarak bir cümlede birden fazla yer
tamlayıcısı olabilir. Bu tamlayıcılar aynı durum
ekini taşımak zorunda değildir.
2. Cümlede yer tamlayıcısı bir sözcük olabileceği
gibi bir sözcük öbeği de olabilir.
3. Sıralı ya da bağlı cümlelerde yer tamlayıcısı ortak
olabilir
4. Bir cümlede yer tamlayıcısı açıklayıcısı ile
birlikte yer alabilir.
Zarf Tümleci (Belirteç Tümleci)
Zarf tümleci, cümlenin anlamını zaman, sebep, tarz, yön,
ölçü, şart vb. yönlerden tamamlayan ve sınırlayan
ögelerdir (Karahan, 2006; Özkan, 2013).

Zarf tümleci özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
1. Adlar yön eki (-rA / -ArI), vasıta eki ( -lA / -n )
ve eşitlik eki (-cA / -çA) alarak cümlede zarf
görevini üstlenirler.
2. Eylemler “-p -Ip, -ArAk, -A, -IncA, -mAdAn, –
mAksIzIn, -dIkçA, -AlI, -ken, -dIğInda” zarfeylem eklerini alarak cümlede zarf görevinde
kullanılır.
3. Cümlede sözcük öbeklerinden bağlama öbeği,
kısaltma öbeği, tekrar öbeği, ad ve sıfat
tamlamaları, zarf-fiil öbeği, edat öbeği zarf
görevinde olabilir.
4. Bir cümlede aynı veya ayrı türden birden fazla
zarf olabilir.
5. Bazen bir zarf öğesi diğerinin açıklayıcısı
durumundadır.
6. Sıralı ve bağlı cümlelerde ortak zarf olabilir.

Cümle Dışı Ögeler

Cümlede yer alan ögelerin her birinin kendine özgü bir
işlevi ve görevi vardır. Bu ögeler, cümle içinde yüklemle
bağına göre farklı görevler üstlenirler.
1. Ünlemler, ünlem öbeği, bağlama öbeği, hitap
sözcükleri cümle dışı öğeler olarak
değerlendirilir. Bu ögeler genellikle cümlelerin
başlarında, sonlarında ve cümleler arasında
bulunurlar.
2. Arasözler ve açıklama cümleleri, cümle ögeleri
ve cümleler arasında bağlantı kurulmasını
sağlarlar.

CÜMLE TÜRLERİ

Cümleler yapı, anlam, yüklemin türü ve ögelerinin
dizilişine göre farklı biçimlerde sınıflandırılabilir.
Yapısına Göre Cümleler
Cümlenin tanımındaki en önemli ölçüt yargı bildirmesidir.
Yargı da çekimli eylemle doğrudan bağlantılıdır.
• Basit Cümle
• Birleşik Cümle
• Sıralı Cümle
• Bağlı Cümle
Basit Cümle: Kuruluşunda bağımsız olarak tek yargı
bulunan ve tek yükleme sahip olan cümlelere basit cümle
denir.
Birleşik Cümle: İçinde esas yargının bulunduğu bir temel
cümle ile onu anlam ve görev bakımından tamamlayan bir
veya birden fazla yan cümleden oluşan cümlelere birleşik
cümle denir (Özkan, 2013). Birleşik cümleler kendi içinde
iki gruba ayrılır:
a. Şartlı Birleşik Cümleler: Temel cümleye şart
ifadesine dayalı bir yan cümle ile bağlanmış
cümlelerdir.
b. İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin, bir görevle
başka bir cümlenin içinde yer almasıyla oluşan
birleşik cümleye iç içe birleşik cümle adı verilir.
a. ki’li Birleşik Cümle: Bir temel cümle ile
temel cümleye ki bağlacı ile bağlanan
bir yan cümleden oluşan birleşik
cümledir.
c. Sıralı Cümle: Yapıca ve/ya anlamca birbirine
bağlı ancak tek başlarına kullanıldıklarında kendi
içinde anlam bütünlüğü bulunan cümlelerden
oluşan birleşik cümle türüdür (Eker, 2006).
d. Bağlı Cümle: Bağlama edatlarıyla (bağlaç)
birbirine bağlanmış ve aralarında anlamca ilişki
bulunan sıralı cümlelere bağlı cümle denir (Eker,
2006).

Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Türkçede söz varlığı adlar ve eylemler olarak iki temel
grupta toplanır. Türkçe söz diziminde de yüklem, bu iki
Emir Cümlesi
Yapılması istenen ya da istenmeyen eylemleri ifade eden
ve genellikle yüklemi emir kipiyle
oluşturulan cümlelere emir cümlesi denir (Eker, 2006).
türden biri ile oluşur.
• Eylem Cümlesi
• Ad Cümlesi
Eylem Cümlesi: Yüklemi çekimli bir eylem ya da birleşik
eylem olan cümlelere eylem cümlesi denir (Eker,
2006; Özkan, 2013).
Ad Cümlesi: Yüklemi ad, ad soylu sözcük ya da söz
sözcük öbeği olan bağımsız yargılı anlatıma ad
cümlesi denir.

Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Türkçede söz diziminin en temel kuralı yüklemin sonda
olmasıdır. Ancak yüklem çeşitli nedenlerle cümle içinde
farklı yerlerde kullanılabilir.
• Kurallı (Düz) Cümle
• Devrik Cümle
Kurallı (Düz) Cümle: Türkçenin söz dizimi kurallarına
uygun olarak yüklemin sonda olduğu cümlelere kurallı
cümle denir.
Devrik Cümle: Yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan
cümlelere devrik cümle denir. Bu tür cümlelerde
yüklemin sonda olmayışının nedeni farklı olabilir.
Anlamlarına Göre Cümleler
Her cümle, yüklemin taşıdığı anlama göre farklı
biçimlerde bulunur.
• Olumlu Cümle
• Olumsuz Cümle
• Soru Cümlesi
• Ünlem Cümlesi
• Emir Cümlesi
Olumlu Cümle: Yüklemi olumsuzluk ifadesi taşımayan;
işin, oluşun, hareketin, düşüncenin gerçekleştiğini
veya gerçekleşeceğini bildiren cümleye olumlu cümle
denir (Eker, 2006; Karahan, 2006,
Karabulut, 2009; Özkan, 2013).

Olumsuz Cümle: Yüklemi olumsuz yargı bildiren, yani
yargının gerçekleşmediğini bildiren, eylem cümlesiyse
olumsuzluk eki (-mA, -mAz); ad cümlesiyse “değil ve
yok” sözcüklerinden biri ile kurulan cümleye olumsuz
cümle denir (Eker, 2006, Karahan, 2006, Özkan, 2013).
Soru Cümlesi: Herhangi bir konuda bilgi edinmek, haber
almak ya da bir düşünceyi onaylatmak gibi amaçlarla
kurulmuş cümlelere soru cümlesi denir (Eker, 2006;
Karahan, 2006; Karabulut, 2009).

Ünlem Cümlesi: Sevinme, korku, şaşma, kızma, acıma,
heyecan, coşku gibi duyguların ifade edildiği ya da
seslenme, çağırma ya da bağırma anlamı taşıyan cümlelere
ünlem cümlesi denir.

Emir Cümlesi: Yapılması istenen ya da istenmeyen
eylemleri ifade eden ve genellikle yüklemi emir kipiyle
oluşturulan cümlelere emir cümlesi denir (Eker, 2006).

Değerlendirmek için tıklayın!
[Total: 0 Average: 0]

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

error: Content is protected !!